NIHSS testini o‘tkazish vaqti va chastotasi
1. Shoshilinch bo‘limga kelgan zahoti (Baseline)
Bu eng muhim vaqt. Bemor shifoxonaga olib kelinganidan so‘ng, neyrovizualizatsiyaga (KT/MRT) yuborilishidan oldin yoki u bilan parallel ravishda zudlik bilan o‘tkaziladi.
- Maqsad: Insultning og‘irlik darajasini dastlabki baholash va reperfuzion terapiya (trombolizis yoki trombektomiya) uchun munosibligini aniqlash.
2. Reperfuzion terapiyadan oldin (Pre-treatment)
Agar bemorga trombolizis (VITT) qilishga qaror qilingan bo‘lsa, dori yuborilishidan bir necha daqiqa oldin ball qayta tekshiriladi.
- Maqsad: Agar bu vaqt ichida ball keskin yaxshilangan bo‘lsa (tez o‘tib ketuvchi simptomlar), davolash taktikasi o‘zgarishi mumkin.
3. Trombolizis (VITT) davrida va undan keyin (Monitoring)
Dori yuborilayotgan paytda va undan keyin neyrologik holatni muntazam kuzatish shart. Odatda quyidagi chastotada o‘tkaziladi:
- Dastlabki 2 soat davomida har 15 daqiqada.
- Keyingi 6 soat davomida har 30 daqiqada.
- Keyin 24 soat to‘lguncha har soatda.
- Maqsad: Ahvolning yomonlashishini (masalan, kalla ichi qon quyilishi — gemorragik transformatsiya) yoki yaxshilanishini (rekanalizatsiya) vaqtida aniqlash.
4. Holat yomonlashganda (Acute deterioration)
Agar bemorda quyidagi o‘zgarishlar kuzatilsa, NIHSS rejadan tashqari zudlik bilan o‘tkaziladi:
- Ong darajasi pasaysa.
- NIHSS balli 4 va undan ortiq ballga yomonlashsa.
- Maqsad: Shoshilinch nazorat KT qilish va kalla ichi qon quyilishini inkor etish.
5. Davolashdan 24 soat o‘tgach
Bu vaqtda nazorat KT/MRT qilinadi va neyrologik status (NIHSS) qayta baholanadi.
- Maqsad: O‘tkazilgan reperfuzion terapiyaning yakuniy samarasini aniqlash va keyingi antitrombotsitar terapiyani boshlashga ruxsat berish.
6. Shifoxonadan chiqish vaqtida (Discharge)
- Maqsad: Bemorning shifoxonadagi davolanishdan keyingi holatini qayd etish va reabilitatsiya ehtiyojini baholash.
Tekshiruv bo'limi | Baholash parametrlari va ballar |
1a Ong darajasi (LOC) | 0=Hushyor; 1=Somnolent; 2=Stupor; 3=Koma |
1b LOC savollari | 0=Ikkala savolga javob berdi; 1=Bitta to'g'ri; 2=Javob yo'q/noto'g'ri |
1c LOC buyruqlari | 0=Ikkala buyruqni bajardi; 1=Bittasini bajardi; 2=Bajarmadi |
2 Gorizontal nigoh | 0=Normal; 1=Qisman nigoh falaji; 2=Majburiy devitatsiya (og'ish) |
3 Ko'ruv maydoni | 0=Normal; 1=Kvadrantanopsiya; 2=To'liq gemianopsiya; 3=Ko'rlik |
4 Yuz parezi | 0=Normal; 1=Yengil parez; 2=Qisman falaj; 3=To'liq falaj |
5a Chap qo'l motorikasi | 0=Tushmaydi; 1=Biroz dreyf; 2=Gravitatsiya bor; 3=Gravitatsiya yo'q; 4=Harakat yo'q |
5b O'ng qo'l motorikasi | 0=Tushmaydi; 1=Biroz dreyf; 2=Gravitatsiya bor; 3=Gravitatsiya yo'q; 4=Harakat yo'q |
6a Chap oyoq motorikasi | 0=Tushmaydi; 1=Biroz dreyf; 2=Gravitatsiya bor; 3=Gravitatsiya yo'q; 4=Harakat yo'q |
6b O'ng oyoq motorikasi | 0=Tushmaydi; 1=Biroz dreyf; 2=Gravitatsiya bor; 3=Gravitatsiya yo'q; 4=Harakat yo'q |
7 A'zolar ataksiyasi | 0=Yo'q; 1=Bitta a'zoda; 2=Ikkita a'zoda |
8 Sezgi (Sensory) | 0=Normal; 1=Yengil gipesteziya; 2=Og'ir anesteziya |
9 Afaziya (Nutq tushunish) | 0=Yo'q; 1=Yengil afaziya; 2=Og'ir afaziya; 3=Global afaziya/Mutizm |
10 Dizartriya (Artikulyatsiya) | 0=Normal; 1=Yengil dizartriya; 2=Tushunarsiz nutq/Mutizm |
11 Neglekt | 0=Yo'q; 1=Qisman; 2=To'liq (gemispatial) |
Natijalarni hisoblash
- 0 ball: Insult belgilari yo'q
- 1–4 ball: Yengil ishemik insult
- 5–15 ball: O‘rtacha og‘irlikdagi insult
- 16–20 ball: O‘rtacha og‘ir insult
- 21–42 ball: Og‘ir insult
LOC — bu inglizcha Level of Consciousness so‘zlarining qisqartmas
NIHSS shkalasini o‘tkazishda qat’iy ketma-ketlik va tekshirish qoidalariga rioya qilish shart
1a. Ong holati (Alertness)
- Bajarish: Bemorga qarang. Agar u javob bermasa, avval ovoz bilan (gapirib), keyin yengil teginish bilan, oxirida esa og‘riq berish (sternumga bosish) orqali uyg‘otishga urining.
- Qoida: Faqat bemorning joriy holatidagi reaksiyasini baholang.
1b. Ong darajasi — Savollar
- Bajarish: Bemorga ikkita savol bering: "Hozir qaysi oy?" va "Yoshingiz nechada?"
- Qoida: Bemorga yordam bermang (masalan, "Yoshingiz 50 dami?" deb so‘ramang). Faqat birinchi berilgan javob hisobga olinadi. Agar bemor intubatsiya qilingan bo‘lsa yoki tili aylanmasa, lekin yozib ko‘rsatsa, "to‘g‘ri" deb qabul qilinadi.
1c. Ong darajasi — Buyruqlar
- Bajarish: Bemorga ikkita buyruq bering: "Ko‘zlaringizni qattiq yuming va oching" hamda "Sog‘lom qo‘lingizni musht qiling va oching."
- Qoida: Agar bemor buyruqni tushunsa, lekin falajlik tufayli bajara olmasa, harakatga urinish bo‘lsa ham "to‘g‘ri" deb olinadi. Bemorga buyruqni ishora bilan ko‘rsatib yubormang.
2. Nigoh (Best Gaze)
- Bajarish: Barmog‘ingizni bemorning yuzi qarshisida tuting va uni faqat ko‘zlari bilan kuzatishini so‘rang. Barmog‘ingizni gorizontal ravishda o‘ngga va chapga harakatlantiring.
- Qoida: Agar bemor hushsiz bo‘lsa, "qo‘g‘irchoq ko‘zi" (okulosefalik) manevridan foydalaning (boshni tez burib, ko‘zlar harakatini kuzating).
3. Ko‘ruv maydoni (Visual Fields)
- Bajarish: Bemorning qarshisida turing. To‘rtta kvadrantda (yuqori o‘ng, pastki o‘ng, yuqori chap, pastki chap) barmoqlaringizni qimirlating va bemordan qayerda harakat ko‘rayotganini so‘rang.
- Qoida: Agar bemor og‘ir afaziyada bo‘lsa, barmoqlaringiz bilan bemorning ko‘ziga to‘satdan "zarba" (threat) bergandek harakat qiling (bemor ko‘zini yumishi kerak).
4. Yuz motorikasi (Facial Palsy)
- Bajarish: Bemorga quyidagi buyruqlarni bering: "Tishlaringizni ko‘rsating (jilmaying)", "Ko‘zlaringizni qattiq yuming", "Qoshlaringizni ko‘taring."
- Qoida: Yuzning asimmetriyasiga, lab burmasining silliqlashganiga e’tibor bering. Hushsiz bemorda og‘riq stimulusiga yuzning reaksiyasini kuzating.
5 va 6. Qo‘l va oyoq motorikasi
- Bajarish:
- Qo‘l: Bemor yotgan bo‘lsa 45°, o‘tirgan bo‘lsa 90° ko‘tarib, qo‘yib yuboring. 10 gacha ovoz chiqarib sanang.
- Oyoq: Bemor yotgan holatda oyog‘ini 30° ko‘taring. 5 gacha ovoz chiqarib sanang.
- Qoida: Har bir a’zoni alohida tekshiring. Avval sog‘lom, keyin zararlangan tomonni.
7. Oyoq-qo‘llar ataksiyasi (Limb Ataxia)
- Bajarish:
- Qo‘lda: "Barmoq-burun testi" (Finger-to-nose).
- Oyoqda: "Tizza-tovon testi" (Heel-to-shin).
- Qoida: Agar bemorning qo‘li kuchsizligi (falajligi) tufayli qaltirasa, bu ataksiya emas. Ataksiya — bu harakat koordinatsiyasining buzilishi.
8. Sezgi (Sensory)
- Bajarish: Igna yoki o‘tkir uchi bo‘lgan buyum bilan yuz, qo‘l, tana va oyoqlarning har ikki tomoniga yengil sanching. Bemorga "Ikki tomonda bir xil sezayapsizmi?" deb savol bering.
- Qoida: Faqat "o‘tkir" sezgini tekshiring. Hushsiz bemorda og‘riqqa yuzni burishtirish yoki a’zoni tortib olishini kuzating.
9. Nutq (Best Language/Aphasia)
- Bajarish: Bemorga maxsus rasm (masalan, oshxona rasmi) va buyumlar nomini ko‘rsatuvchi kartochkalarni bering. Rasmni tasvirlab berishni, buyumlarni nomlashni so‘rang.
- Qoida: Agar bemor ko‘r bo‘lsa, kaftiga buyumlarni qo‘yib, nomlashini so‘rang yoki buyruqlar bering.
10. Dizartriya (Dysarthria)
- Bajarish: Bemordan maxsus so‘zlar ro‘yxatini o‘qishni yoki qaytarishni so‘rang (Masalan: "Mama", "Tip-top", "Toshkent", "Shifoxona").
- Qoida: Agar bemorda og‘ir afaziya bo‘lsa, u gapirmasligi mumkin, bu holda dizartriyani baholash imkonsiz bo‘ladi (2 ball).
11. E’tiborsizlik (Neglect/Inattention)
- Bajarish:
- Bemorning har ikki ko‘ruv maydonida bir vaqtda barmog‘ingizni qimirlating.
- Keyin bemorning har ikki qo‘liga yoki yelkasiga bir vaqtda teging.
- Qoida: Bemor faqat bir tomonga e’tibor beryaptimi yoki har ikkala stimulyatsiyani bir xil sezayaptimi — shuni aniqlang. Buni "Simultan (bir vaqtda) stimulyatsiya" deyiladi.